Bir fatura alış mı satış mı? VKN ile yön tespiti
Bir faturaya bakıp "bu alış mı satış mı" diye sormak, aslında yanlış soru. Doğru soru şu: bu belgede mükellef hangi tarafta duruyor?
Aynı fatura, düzenleyen için satış, alıcı için alıştır. Belgenin kendisi değişmez; değişen, kimin defterine girdiğidir.
Yönü ne belirler?
Faturada iki VKN vardır: düzenleyenin ve alıcının. Bunlar mükellefin kendi VKN'siyle karşılaştırılır:
- Mükellef alıcı tarafındaysa → alış
- Mükellef düzenleyen tarafındaysa → satış
- Hiçbiri eşleşmiyorsa → belirsiz
Üçüncü durum önemli: eşleşme yoksa tahmin edilmemeli. Yanlış yönde kaydedilmiş bir fatura, hiç kaydedilmemiş faturadan çok daha pahalıya patlar, çünkü mizan tutar ve kimse fark etmez.
Hesaplar nasıl değişiyor?
Alışta:
- 770 Genel Yönetim Giderleri (ya da 153 Ticari Mallar) — borç
- 191 İndirilecek KDV — borç
- 320 Satıcılar — alacak
Satışta:
- 120 Alıcılar veya 100 Kasa — borç
- 600 Yurtiçi Satışlar — alacak
- 391 Hesaplanan KDV — alacak
Görüldüğü gibi yön yanlış tespit edilirse indirilecek KDV ile hesaplanan KDV yer değiştirir. Bu, KDV beyannamesini doğrudan bozar.
Fişte VKN yoksa ne olur?
Yazarkasa fişinde genellikle yalnız satıcının VKN'si basılıdır; alıcının VKN'si yoktur. Yani fişten VKN eşleşmesiyle yön çıkarmak mümkün değildir.
Bu yüzden fişler her zaman alış kabul edilir. Mantıklı olan da bu: elinizde bir yazarkasa fişi varsa, onu siz almışsınızdır.
Aynı şey gider pusulası için de geçerli ama sebebi farklı: gider pusulasını mükellef kendisi düzenler (vergiden muaf birinden alım yaparken). Belgede mükellefin VKN'si düzenleyen tarafta görünür ama işlem bir alıştır. Bu yüzden gider pusulası VKN eşleşmesine sokulmaz, doğrudan alış sayılır.
Karşılıklı fatura
İki mükellefiniz birbirine fatura kesiyorsa aynı belge iki deftere de girer: birinde alış, diğerinde satış. Bu belgeler işlenirken hangi mükellefin defterine bakıldığı netleştirilmelidir, yoksa aynı fatura iki kez alış olarak kaydedilebilir.
İhracat farkı
Yurt dışına yapılan satışlar 601 Yurtdışı Satışlar hesabına gider ve KDV hesaplanmadığı için hesaplanan KDV satırı oluşmaz. Yön yine satıştır ama hesaplar farklıdır.
Kontrol nasıl yapılır?
Bir aylık kayıtları gözden geçirirken şu üç şey hızlı bir kontrol sağlar:
- Satış olarak kaydedilmiş belgelerde düzenleyen VKN gerçekten mükellefin mi?
- İndirilecek KDV toplamı beklenenden yüksekse, satış faturaları yanlışlıkla alışa mı düşmüş?
- Belirsiz kalan belge var mı ve bunlar neden eşleşmemiş?